Qoramol Uchun Sharbatli Yemlar: Lavlagi, Qovoq va Boshqalar
Sharbatli yemlar — tarkibida nam (suv) miqdori yuqori bo'lgan ozuqalar. Ular qoramolning ishtahasini oshiradi, hazm jarayonini yengillashtiradi va ayniqsa qishda quruq ozuqa ko'p berilganida alohida foydali bo'ladi. O'zbekiston sharoitida lavlagi, qovoq, qand lavlagi va ba'zan kartoshka eng ko'p ishlatiladigan sharbatli yemlar hisoblanadi.
Sharbatli Yemlarning Xususiyatlari
Sharbatli yemlardagi yuqori nam miqdori ularning energiya zichligini pastlashtiradi. Ammo bu ularning kamchilig emas — ular ratsionni "suyultiradi", ishtahani rag'batlantiradi va qorinni mexanik jihatdan faollashtiradi.
Asosiy ko'rsatkichlar:
| Ozuqa | Nam (%) | Quruq modda (%) | Xom oqsil (QMda) | Energiya NEL |
|---|---|---|---|---|
| Qand lavlagi | 75–80 | 20–25 | 5–7% | 1,80 Mcal/kg |
| Ozuqa lavlagi | 85–90 | 10–15 | 6–8% | 1,70 Mcal/kg |
| Qovoq | 88–92 | 8–12 | 8–10% | 1,55 Mcal/kg |
| Kartoshka (xom) | 78–82 | 18–22 | 8–10% | 1,75 Mcal/kg |
| Sabzi | 85–88 | 12–15 | 7–9% | 1,60 Mcal/kg |
Manba: FAO, Composition of Feeds Used in Livestock Production, 2022
Qand Lavlagi (Beta vulgaris saccharifera)
Qand lavlagi O'zbekiston chorvachiligida keng qo'llaniladigan sharbatli yem. Tarkibida 10–18% shakar bo'lganligi sababli sigirlar uni ishtaha bilan yeydi.
Foydasi:
- Quruq modda iste'molini 5–10% oshiradi
- Ratsionning yoqimliligini (palatability) yaxshilaydi
- Sut mahsuldorligiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi
Berish tartibi:
- Sutli sigirga kuniga 15–25 kg gacha
- Katta miqdorda birdan bermaslik — ich ketishi mumkin
- Avval mayda miqdor (3–5 kg) berib, asta-sekin ko'paytiring
Manba: Journal of Animal Science, Sugar Beet Pulp in Dairy Rations, 2023
Diqqat!
Muzlab qolgan lavlagini hayvonga bermang. Muzlash shakar tarkibini o'zgartiradi va ichga tushganda fermentatsiya buzilishiga olib keladi.
Ozuqa Lavlagi (Beta vulgaris altissima)
Qand lavlagidan farqli o'laroq, ozuqa lavlagining shakar miqdori pastroq, ammo suv miqdori yuqoriroq. Shu sababli u ko'proq "suv manbai" vazifasini o'taydi.
Berish tartibi:
- Sutli sigirga kuniga 20–30 kg gacha
- Quruq pichon ko'p bo'lgan ratsionlarda ayniqsa foydali
Qovoq
Qovoq (Cucurbita maxima, C. pepo) O'zbekistonda keng yetishtiriladigan ekindir. Chorvachilikda asosan uy sharoitida qo'llaniladi.
Afzalliklari:
- Yetishtirishga arzon
- Sigirlar ishtaha bilan yeydi
- Tarkibida karotin (A vitamini prekursori) ko'p
- Nam miqdori yuqori — suv ehtiyojini qisman qoplaydi
Berish tartibi:
- Sutli sigirga kuniga 10–20 kg
- Yangi yoki etilgan qovoq beriladi; chirib ketgan, mog'orlagan qovoq berilmasin
- Katta bo'laklar bo'lsa, maydalab bering — bo'g'ilish xavfi bor
Kamchiliklari: Quruq modda va energiya miqdori past. Asosiy ozuqa emas, qo'shimcha sifatida ishlatiladi.
Kartoshka
Xom kartoshka ham sharbatli yem sifatida qoramolga berilishi mumkin. Ammo bir necha muhim qoidaga rioya qilish kerak:
- Ko'k rangga chiqqan yoki unib ketgan kartoshka bermang — solanin zahari bor
- Xom kartoshkani maydalab bering
- Kuniga 10–15 kg gacha
- Pishirilgan kartoshka (qaynatilgan yoki bug'langan) hazm bo'luvchanligi va kraxmal qiymatini oshiradi
Sabzi
Sabzi (Daucus carota) karotin va shakar miqdori yuqorligi bilan qimmatli sharbatli yemdir. Ko'pincha buzoqlarga yoki alohida hayvonlarga alohida qo'shimcha sifatida beriladi.
- Kuniga 5–10 kg gacha
- Beta-karoten manbai — A vitamin tanqisligi profilaktikasi
- Buzoqlarga ishtahani rag'batlantiruvchi sifatida
Sharbatli Yemlarni Qachon Berish Kerak?
Sharbatli yemlar ayniqsa quyidagi holatlarda foydali:
- Qishda: Quruq pichan va silos asosiy ozuqa bo'lganda — ishtaha va hazm yaxshilanadi
- Tug'ishdan so'ng: Yangi tug'gan sigirga ishtaha pasayganda ratsionning yoqimliligi muhim
- Issiq yozda: Nam miqdori yuqori ozuqa suv iste'molini qisman qoplaydi
Xulosa
Sharbatli yemlar qoramol ratsionining foydali qo'shimchasi. Ular payhon bo'lmaydi, arzon yetishtiriladi va hayvonning ishtahasini yaxshilaydi. Ammo ular asosiy ozuqa emas — pichan, silos va konsentrat bilan birgalikda berilgandagina maksimal samara beradi.
Manbalar
- FAO. Composition of Feeds Used in Livestock Production. 2022. fao.org
- Journal of Animal Science. Sugar Beet Pulp in Dairy Rations. 2023. journalofanimalscience.org
- University of Minnesota Extension. Root Crops for Livestock. 2022. extension.umn.edu
- Merck Veterinary Manual. Poisoning by Solanine-Containing Plants. 2024. merckvetmanual.com